Sorrylijst 2018: “Excuses voor ophef werken averechts”

Reacties op spijtbetuigingen illustreren de kloof in de samenleving

Minister Blok van Buitenlandse Zaken, de raad van commissarissen van ING en treitervlogger Ismail Ilgun trokken in 2018 het boetekleed aan voor de ophef die zij met hun uitspraken hadden veroorzaakt. Opvallend is dat zij geen spijt betuigen voor het achterliggende gedrag, maar voor de gevolgen daarvan. Spijt betuigen voor de ophef blijkt alleen maar meer ophef te veroorzaken, zo blijkt uit de Sorrylijst 2018. De Sorrylijst werd dit jaar voor de tiende keer uitgevoerd door de Reputatiegroep.

De Sorrylijst is de jaarlijkse inventarisatie van de excuses die het meest aandacht kregen in de media. Op basis van een kwantitatieve en kwalitatieve analyse brengt de Reputatiegroep in kaart hoe op spijtbetuigingen wordt gereageerd. De lijst wordt dit jaar gekenmerkt door excuses die worden gemaakt voor de ontstane ophef. Opmerkelijk is dat zowel de nummer 1 (minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok) als de nummer 2 (de raad van commissarissen van ING) spijt betuigen voor hun uitspraken naar aanleiding van de ontstane emotie, maar zich niet van de inhoud distantiëren. “De commotie rondom deze excuses toont de kloof in de samenleving,” stelt Paul Stamsnijder van de Reputatiegroep: “De ophef betreuren en je excuses aanbieden is niet hetzelfde als verantwoording afleggen. Het is spijt betuigen om van het gezeur af te zijn. Critici doorzien nepexcuses als een slechte smoes. Doe gewoon oprecht boete of zeg gewoon geen sorry. Nepexcuses maken het publiek alleen nog maar bozer. In het geval van Blok en ING blijkt dat de spijt vooral onder druk van de omstandigheden wordt geuit. Door het stof gaan valt niet mee. Je moet je woorden op een goudschaaltje wegen. Als je excuses aanbiedt, doet dat dan rechtstreeks en onvoorwaardelijk. Oprechte excuses bevatten nooit de woorden als en maar.”

De Sorrylijst 2018 wordt aangevoerd door minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken. In de zomer moest hij diep door het stof. Hij had op een besloten bijeenkomst met hulporganisaties gesteld dat hij geen enkel land kent waar ‘etnische groepen vreedzaam met elkaar samenleven’. Vervolgens noemde hij Suriname een ‘failed state’. Televisieprogramma ZEMBLA onthulde videomateriaal van de bijeenkomst. Direct volgde een storm van kritiek, omdat de uitspraken haaks stonden op het kabinetsbeleid en negatieve gevolgen kunnen hebben voor de positie van Nederland in het buitenland. Blok stelde in een reactie ‘te scherpe bewoordingen’ te hebben gebruikt. Ook bood hij zijn verontschuldigingen aan aan Suriname, Aruba, Curaçao en Sint-Maarten. Aan de Tweede Kamer schreef hij in een excuusbrief: “Ik betreur dat ik daarmee aanstoot heb gegeven.”

Op plek 2 staat ING, dat tot tweemaal toe de publieke verontwaardiging over zich heen kreeg. De eerste keer was dat voor de voorgestelde loonsverhoging van topman Ralph Hamers, die volgend op alle maatschappelijke ophef weer werd ingetrokken. De tweede keer was voor de schikking die de bank trof met justitie vanwege witwaspraktijken. De ingehouden spijtbetuiging van ING leidt in combinatie met de torenhoge boete van 775 miljoen euro juist tot een extra negatief sentiment.

De top-3 wordt gecompleteerd door #sorryjohan. Uitspraken van sportjournalist en commentator Johan Derksen over de acceptatie van homo’s in de voetbalwereld leidden tot een stroom aan reacties van lhbti’ers op twitter onder de #sorryjohan. Saillant genoeg bood Derksen zelf juist geen excuses aan. De discussie was illustratief voor de kloof in de samenleving.

Uit de Sorrylijst blijkt dat er drie typen excuses zijn:

  1. De oprechte spijtbetuiging: de afzender toont direct nieuw gedrag. Hij of zij is geschrokken, neemt verantwoordelijkheid en toont zich bereid het leven te beteren. Daden zeggen meer dan woorden.
  2. De oprechte maar ongeloofwaardige spijtbetuiging: de afzender klinkt sympathiek, maar zal er verder niet veel mee doen. Het doel van het excuus is de situatie kleiner te maken dan zij is.
  3. De onoprechte en ongeloofwaardige spijtbetuiging, oftewel het nepexcuus: de afzender heeft feitelijk geen berouw en wil er feitelijk ook niets mee doen.

Overige opvallende spijtbetuigingen komen dit jaar van Defensie (#4) voor de schadelijke effecten van het werken met Chroom-6, Rapper Boef (#6) in de vorm van een excuusrap, Youp van ’t Hek (#8) met ‘een kleine sorry’ voor een column en de VPRO (#9) voor het live ontslaan van hun ‘zeer gewaardeerde columnist’ Philip Freriks. Opvallend: treitervlogger Ismail Ilgun (#10) nam zijn excuses van vorig jaar juist terug.

Over de Sorrylijst

In de media verschijnen vrijwel wekelijks berichten over personen en organisaties die excuses aanbieden voor zaken waarvoor zij verantwoordelijk worden gesteld. Om reputatieschade te beperken, maar ook om aansprakelijkheden en claims te voorkomen, wordt het excuus vaak als communicatie-instrument ingezet. Voor de Reputatiegroep is dit fenomeen een reden om jaarlijks een lijst samen te stellen met de spijtbetuigingen die tot de meeste aandacht hebben geleid in de media. Hierbij wordt eerst in kaart gebracht welke excuses in Nederland tot veel aandacht hebben geleid in de media. Gezocht wordt via de grote nieuwsdiensten, radio en tv, dag- en weekbladen en social media. Vervolgens wordt geanalyseerd hoe de gemaakte excuses worden gewaardeerd: positief, neutraal danwel kritisch. De analyse werd dit jaar voor de tiende keer uitgevoerd.